TRUNG ĐÔNG, DẦU MỎ VÀ NHỮNG KÝ ỨC NGÀN NĂM

Trung Đông, dầu mỏ và những ký ức ngàn năm: tại sao xung đột Iran – Israel – Mỹ lại khiến cả thế giới rung chuyển? Bài viết dưới đây cung cấp những kiến thức nền giúp bạn hiểu bối cảnh hiện tại. Chúng ta đang sống trong một thời kỳ lịch sử sẽ được ghi chép lại, hãy sống cùng nó, hiểu nó sâu sắc không phải để stress nhé, mà để uyển chuyển hoà mình vào thuận theo chu kỳ thay vì chống lại.

LeoX có đam mê hiểu thế giới một cách tự nhiên, cứ đi từ sự tò mò này sang tò mò khác, logic này nối với logic khác, nếu bạn là kiểu đó, bạn sẽ thích bài viết này vì nó trả lời cho nhiều sự tò mò, từ basic đến có chiều sâu.

Mỗi bài viết kiểu này là 1 mảnh ghép, không phải là 1 bức tranh hoàn thiện cho bạn câu trả lời hành động gì đi, nhưng bức tranh càng được tạo bởi nhiều mảnh ghép, nó càng rõ ràng sắc nét và đáng tin cậy. Bạn có sẵn sàng nhặt những mảnh ghép đó để nhìn rõ hơn ko ?

Vì sao một góc sa mạc ở Trung Đông lại có thể khiến thị trường tài chính toàn cầu chao đảo?

Nếu nhìn bản đồ thế giới, Trung Đông chỉ là một khu vực tương đối nhỏ nằm giữa ba lục địa: châu Á, châu Âu và châu Phi. Phần lớn diện tích là sa mạc, khí hậu khắc nghiệt, dân số không quá đông so với các trung tâm kinh tế lớn như Đông Á hay Bắc Mỹ. Nhưng nghịch lý là mỗi khi có tin tức căng thẳng quân sự từ khu vực này, thị trường tài chính toàn cầu lập tức phản ứng: giá dầu nhảy vọt, vàng tăng mạnh, chứng khoán rung lắc.

Trung Đông nắm giữ gần một nửa trữ lượng dầu đã được chứng minh của thế giới. Những quốc gia như Ả Rập, Iran, Iraq, Kuwait đều nằm trên những mỏ dầu khổng lồ hình thành từ hàng chục triệu năm trước khi khu vực này còn là đại dương cổ đại.

Nhưng trữ lượng lớn chưa phải yếu tố khiến thị trường lo lắng nhất. Điều quan trọng hơn là vị trí địa lý của nguồn dầu đó.

Một phần rất lớn dầu của Trung Đông phải đi qua một eo biển hẹp nằm giữa Iran và bán đảo Arab thường được nhắc đến dưới tên gọi Strait of Hormuz. Mỗi ngày có khoảng 20% lượng dầu giao dịch bằng đường biển trên toàn thế giới đi qua khu vực này. Thế nên đây là một trong những điểm nghẽn năng lượng quan trọng nhất hành tinh, và đặc biệt quan trọng tới Châu Á vì 70-75% lượng dầu đi qua eo Hormuz là để tới Châu Á (Nhật nhập 90%, Hàn 70%, ngoài ra Trung Quốc và Ấn Độ cũng là 2 khách hàng dầu lớn nhất thế giới). Vậy nên nếu Hormuz bị gián đoạn, Châu Á sẽ là nơi cảm nhận cú sốc đầu tiên.

Hãy tưởng tượng nền kinh tế thế giới giống như một cơ thể sống thì dầu mỏ sẽ giống như máu. Nó không chỉ dùng để chạy ô tô. Nó đi vào gần như mọi thứ: vận chuyển hàng hóa, sản xuất nhựa, phân bón, hóa chất, nhiên liệu hàng không, vận tải biển, và thậm chí cả chuỗi cung ứng thực phẩm.

Khi giá dầu tăng, chi phí vận chuyển tăng. Khi chi phí vận chuyển tăng, giá hàng hóa tăng. Khi giá hàng hóa tăng, lạm phát xuất hiện. Và khi lạm phát tăng, các ngân hàng trung ương buộc phải tăng lãi suất.

Chỉ một cú sốc dầu có thể lan truyền theo chuỗi phản ứng: tàu chở dầu → giá xăng → giá hàng hóa → lạm phát → lãi suất → thị trường chứng khoán.

Đó là lý do vì sao mỗi khi căng thẳng quân sự xuất hiện quanh eo biển Hormuz, thị trường tài chính phản ứng gần như ngay lập tức. Không phải vì chiến tranh tự thân nó quan trọng với kinh tế toàn cầu, mà vì nguy cơ gián đoạn dòng chảy năng lượng.

Nhưng câu hỏi tiếp theo tự nhiên xuất hiện: nếu khu vực này quan trọng đến vậy với kinh tế thế giới, tại sao Trung Đông lại luôn bất ổn?

Vì sao Trung Đông luôn là một trong những khu vực bất ổn nhất thế giới?

Để hiểu điều này, phải quay lại lịch sử hàng nghìn năm của vùng đất quanh Jerusalem.

Một khu vực nhỏ bé này lại là trung tâm tinh thần của ba tôn giáo lớn nhất thế giới: Do Thái giáo, Kitô giáo và Hồi giáo. Mỗi tôn giáo đều có những câu chuyện thiêng liêng gắn với vùng đất này ở các giai đoạn lịch sử khác nhau. Đối với người Do Thái, Jerusalem là nơi từng tồn tại ngôi đền linh thiêng của họ. Đối với Kitô giáo, đây là nơi Chúa Jesus bị đóng đinh và phục sinh. Đối với Hồi giáo, Jerusalem là nơi có một trong những thánh đường quan trọng nhất của họ.

Khi ba tôn giáo lớn cùng coi một vùng đất là thánh địa, xung đột gần như trở thành điều không thể tránh khỏi. Trong suốt hai nghìn năm qua, vùng đất này liên tục thay đổi quyền lực giữa các đế chế: từ La Mã, Byzantine, các vương triều Hồi giáo, đến các cuộc Thập tự chinh của châu Âu và sau đó là đế chế Ottoman.

Mỗi thời kỳ đều để lại ký ức lịch sử riêng trong tâm trí các dân tộc sống tại đây. Những ký ức đó tích tụ qua nhiều thế hệ, giống như các lớp trầm tích tâm lý tập thể. Khi bước sang thế kỷ 20, có một sự kiện lớn đã khiến những mâu thuẫn lịch sử này bùng nổ trở lại.

Vì sao sự ra đời của Israel đã thay đổi hoàn toàn cục diện Trung Đông?

Sau Thế chiến II, thế giới phải đối mặt với hậu quả khủng khiếp của Holocaust. Hàng triệu người Do Thái bị sát hại trong các trại tập trung của Đức Quốc xã. Sau chiến tranh, nhiều quốc gia tin rằng người Do Thái cần một quê hương riêng để đảm bảo an toàn lâu dài. Liên hợp quốc ủng hộ điều này, do đó năm 1948, nhà nước Israel được thành lập.

Nhưng đối với người Arab sống trong khu vực, sự kiện này không phải là sự tái lập công lý lịch sử mà là sự mất đất. Hàng trăm nghìn người Palestine phải rời khỏi nơi sinh sống của mình khi Liên hợp quốc phán xử chia đôi vùng đất, nhường 1 phần cho người do thái lập lại đất nước do họ cũng có lịch sử sở hữu với vùng đất này.

Ngay khi Israel tuyên bố độc lập, các nước Arab xung quanh đã phát động chiến tranh. Những cuộc xung đột sau đó, đặc biệt là chiến tranh năm 1967 và 1973, đã định hình toàn bộ cấu trúc địa chính trị Trung Đông hiện đại.

Sau các cuộc chiến này, cùng với lịch sử nhiều lần suýt tồn vong và lưu vong lang bạt khắp nơi, đến khi lập lại được đất nước, Israel phát triển một tư duy an ninh rất đặc biệt: không được phép để kẻ thù có cơ hội tấn công trước. Đối với một quốc gia nhỏ bé về lãnh thổ và dân số, một thất bại quân sự có thể mang ý nghĩa tồn vong. Họ đặc biệt nhạy cảm với điều này do ký ức lịch sử.

Nhưng một trong những đối thủ lớn nhất của Israel ngày nay lại không phải là một quốc gia Arab láng giềng. Đó lại là Iran.

Điều thú vị là hai nước này từng có quan hệ tương đối thân thiện.

Vì sao Iran từ đồng minh của phương Tây trở thành đối thủ của Mỹ và Israel?

Trước năm 1979, Iran là một trong những quốc gia thân phương Tây nhất trong khu vực. Dưới thời thủ tướng “thân Mỹ” là Shah Mohammad Reza Pahlavi, Iran hợp tác chặt chẽ với Mỹ và thậm chí có quan hệ tương đối tốt với Israel.

Nhưng bên dưới bề ngoài ổn định đó là sự bất mãn sâu sắc trong xã hội Iran khi phương Tây trục lợi họ từ dầu mỏ.

Một sự kiện vào năm 1953 đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Thủ tướng sau đó là Mohammad Mosaddegh quyết định quốc hữu hóa ngành dầu mỏ của Iran, vốn trước đó nằm dưới sự kiểm soát của các công ty phương Tây. Đối với người Iran, đây là nỗ lực lấy lại quyền kiểm soát tài nguyên quốc gia.

Chỉ hai năm sau, ông bị lật đổ trong một cuộc đảo chính có sự hỗ trợ của tình báo Mỹ và Anh. Sự kiện này để lại một vết thương sâu sắc trong tâm lý quốc gia Iran. Trong mắt nhiều người Iran, đây là bằng chứng rằng các cường quốc phương Tây sẵn sàng can thiệp vào chính trị của họ vì lợi ích dầu mỏ.

Hai mươi sáu năm sau, sự bất mãn tích tụ bùng nổ trong cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 do Khomeini dẫn dắt (do đó sau này trở thành lãnh tụ tinh thần tối cao của Iran sau này). Chế độ quân chủ sụp đổ và Iran trở thành một nước Cộng hòa Hồi giáo.

Từ thời điểm đó, quan hệ giữa Iran và phương Tây bước vào giai đoạn đối đầu kéo dài cho đến ngày nay, và do đó cả Isarael. Phải nói thêm là Israel thân Mỹ vì nhiều lý do.

Với Mỹ:

Hệ thống chính trị của Isreal tương đồng với Mỹ do đó dễ tương thích, dễ thiết lập đồng minh.

Cộng đồng người Do Thái tại Mỹ có ảnh hưởng khá lớn về tài chính, truyền thông, học thuật và chính trị (fact: hơn 250 công ty Isarael đã IPO trên sàn Nasdaq – Isarael được gọi là start-up nations – quốc gia khởi nghiệp)

Isarael là quốc gia công nghệ và quân sự và tình báo hàng đầu, dù nhỏ bé nhưng năng lực công nghệ cực mạnh. Mỹ cần đồng minh mạnh như Israel để quản lý kiểm soát ảnh hưởng tại Trung Đông. Nhiều chuyên gia an ninh Mỹ từng nói Israel giống như “tàu sân bay không thể chìm” của Mỹ ở Trung Đông.

Với Israel: điều quan trọng nhất trong việc hợp tác với Mỹ là để đảm bảo an ninh tồn vong. Mỹ là một trong những quốc gia đầu tiên và lớn tiếng ủng hộ Israel lập lại quốc gia sau nạn diệt chủng.

Mối quan hệ Mỹ – Isarael được coi là mối liên minh bền chặt nhất trong chính trị quốc tế hiện đại. Do đó, trong mắt Iran , Isarael được coi là cánh tay nối dài của Mỹ và ở bên kia bờ chiến tuyến.

Nhưng để hiểu đầy đủ hành vi của Iran, cần nhìn sâu hơn vào văn hóa và tư duy lịch sử của quốc gia này.

Văn hóa,tôn giáo và tinh thần “bảo vệ kẻ yếu” trong tư duy chính trị của Iran

Iran không chỉ là một quốc gia Trung Đông bình thường. Trong tâm thức của nhiều người Iran, họ là hậu duệ của một nền văn minh cổ đại từng là một trong những đế chế lớn nhất lịch sử.

Đế chế Ba Tư thời cổ đại, gắn với những nhân vật như Cyrus Đại Đế, từng kiểm soát một vùng lãnh thổ trải dài từ Trung Á đến Địa Trung Hải. Trong ký ức lịch sử của người Iran, họ không phải là một quốc gia nhỏ bé mà là một nền văn minh có sứ mệnh lịch sử.

Một yếu tố quan trọng khác nằm ở truyền thống tôn giáo của Iran. Phần lớn người Iran theo Hồi giáo Shia, một nhánh của Hồi giáo có câu chuyện lịch sử riêng về sự hy sinh và bảo vệ công lý.

Trong văn hóa Shia, hình ảnh những người đứng lên bảo vệ kẻ yếu và chống lại áp bức có ý nghĩa rất lớn. Điều này ảnh hưởng mạnh đến cách Iran nhìn nhận vai trò của mình trong khu vực.

Khi nhiều người Iran nhìn lại lịch sử thế kỷ 20, họ thấy một câu chuyện trong đó các cường quốc phương Tây khai thác dầu mỏ của họ và can thiệp vào chính trị nội bộ. Điều này củng cố niềm tin rằng họ phải đứng lên bảo vệ quyền lợi của mình.

Tương tự, khi nhìn vào cuộc xung đột Israel – Palestine, nhiều người Iran tin rằng người Palestine là bên yếu thế hơn và cần được hỗ trợ. Điều này giúp giải thích vì sao Iran thường thể hiện sự ủng hộ mạnh mẽ đối với Palestine.

Tất nhiên, bên cạnh yếu tố lý tưởng và tôn giáo, Iran cũng có những lợi ích địa chính trị rất rõ ràng. Việc đứng về phía Palestine giúp Iran gia tăng ảnh hưởng trong thế giới Hồi giáo và trong cộng đồng các nước Arab.

Trong tâm thức của nhiều nhà lãnh đạo Iran, mục tiêu dài hạn không chỉ là bảo vệ lợi ích quốc gia mà còn là đóng vai trò dẫn dắt thế giới Hồi giáo và khôi phục vị thế của một nền văn minh lớn.

Chính sự kết hợp giữa lịch sử, tôn giáo và tham vọng địa chính trị rất dài hạn này tạo nên phong cách chiến lược rất đặc biệt của Iran.

Tư duy chiến lược của Iran: kiên nhẫn, dài hạn và chiến tranh bất đối xứng

Nếu quan sát hành vi của Iran trong nhiều thập kỷ, có thể nhận thấy một đặc điểm nổi bật: họ hiếm khi phản ứng bốc đồng.

Thay vì lao vào chiến tranh toàn diện (mà biết khả năng cao sẽ thua khi đối đầu với Mỹ), Iran thường sử dụng chiến lược dài hạn dựa trên các lực lượng đồng minh và ảnh hưởng gián tiếp. Nếu Mỹ sợ việc sa lầy vào 1 cuộc chiến kéo dài và tiêu hao, thì Iran lại rất mong muốn làm vậy và đã chuẩn bị từ rất lâu cho những cuộc kháng chiến dài kỳ.

Thông qua các tổ chức và lực lượng thân Iran trong khu vực, Tehran có thể gây áp lực lên đối thủ mà không cần trực tiếp đối đầu vũ trang với các cường quốc quân sự lớn.

Chiến lược này có chi phí thấp hơn nhiều so với chiến tranh truyền thống, đồng thời giúp Iran duy trì ảnh hưởng trong khu vực dù phải đối mặt với các lệnh cấm vận kinh tế.

Chính phong cách chiến lược kiên nhẫn và dài hạn này khiến nhiều nhà phân tích tin rằng bất kỳ cuộc đối đầu nào liên quan đến Iran cũng có xu hướng kéo dài thay vì kết thúc nhanh chóng.

Vì sao Israel coi Iran là mối đe dọa chiến lược lớn nhất?

Từ góc nhìn của Israel, Iran không chỉ là một đối thủ xa xôi mà là trung tâm của một mạng lưới ảnh hưởng bao quanh đất nước họ.

Iran có quan hệ và ảnh hưởng tại nhiều khu vực xung quanh Israel thông qua các lực lượng đồng minh trong khu vực. Điều này tạo ra một vòng cung địa chính trị khiến Israel cảm thấy bị bao vây.

Mối lo lớn nhất của Israel nằm ở chương trình hạt nhân của Iran. Nếu Iran đạt được vũ khí hạt nhân, cán cân quyền lực trong khu vực có thể thay đổi hoàn toàn.

Đối với một quốc gia nhỏ bé như Israel, việc để một đối thủ chiến lược sở hữu vũ khí hạt nhân được xem là rủi ro tồn vong.

Với lịch sử bị đe doạ tồn vong và bị rượt đuổi, ngày nay Israel thường theo đuổi chiến lược ngăn chặn từ sớm, thậm chí sẵn sàng hành động trước khi mối đe dọa trở nên quá lớn.

Khi giá dầu tăng vọt, ai thực sự thắng và ai thua?

Mỗi khi căng thẳng Trung Đông leo thang và giá dầu tăng mạnh, lợi ích kinh tế toàn cầu lập tức dịch chuyển.

Những nước hưởng lợi rõ ràng nhất là các quốc gia xuất khẩu dầu lớn. Ả Rập và các nước vùng Vịnh có ngân sách phụ thuộc nhiều vào dầu mỏ, nên mỗi khi giá dầu tăng, nguồn thu quốc gia tăng mạnh. Nga cũng nằm trong nhóm này vì dầu và khí đốt là nguồn thu ngoại tệ quan trọng giúp họ duy trì ngân sách và ảnh hưởng địa chính trị.

Ở chiều ngược lại, những nền kinh tế phụ thuộc nhập khẩu dầu chịu áp lực lớn. Nhật , Ấn Độ và Hàn Quốc, Trung Quốc đều phải nhập phần lớn năng lượng, nên khi dầu tăng giá, chi phí sản xuất, vận chuyển và lạm phát trong nước đều tăng. Nhiều nước châu Âu cũng thuộc nhóm chịu ảnh hưởng mạnh vì thiếu tài nguyên năng lượng nội địa.

Mỹ lại khác, Mỹ vừa là nhà sản xuất dầu lớn vừa là nước tiêu thụ khổng lồ. Giá dầu cao giúp ngành dầu khí và các bang sản xuất dầu hưởng lợi, nhưng lại làm giá xăng tăng và gây áp lực lạm phát cho toàn bộ nền kinh tế. Vì vậy Mỹ thường cố gắng kiểm soát khủng hoảng Trung Đông để tránh một cú sốc dầu quá lớn có thể làm rung chuyển kinh tế toàn cầu. Kịch bản giá dầu cao nhưng không quá cao (80-90 USD) thường là kịch bản mà cân đối được lợi ích của Mỹ. Ngoài ra Mỹ cũng sẽ không muốn giá dầu cao làm lợi cho Nga, tiếp sức cho Nga trong cuộc chiến nên động lực hạ nhiệt giá dầu khỏi mức quá nóng là khá rõ.

Thế giới đang bước vào giai đoạn bất ổn mới của chu kỳ địa chính trị

Nếu nhìn rộng hơn, xung đột ở Trung Đông không chỉ là câu chuyện của riêng khu vực này.

Thế giới hiện nay đang bước vào một giai đoạn mà nhiều nhà kinh tế gọi là cuối của một chu kỳ nợ lớn và đồng thời là sự chuyển dịch của chu kỳ địa chính trị. Trong lịch sử, mỗi lần ở cuối chu kỳ, lại chứng kiến các vấn đề vốn âm ỉ của Trung Đông nóng lên và tác động đến toàn thế giới.

Trong những giai đoạn như vậy của lịch sử, bất ổn thường xuất hiện nhiều hơn. Các quốc gia cạnh tranh ảnh hưởng, trật tự cũ bị thách thức, và những sự kiện bất ngờ xảy ra thường xuyên hơn.

Với phong cách chiến lược kiên nhẫn và dài hạn của Iran, nhiều khả năng các căng thẳng trong khu vực sẽ không kết thúc nhanh chóng mà có thể kéo dài dưới nhiều hình thức khác nhau. Hiểu “linh hồn dân tộc” và lợi ích được mất của mỗi quốc gia giúp chúng ta dễ cảm nhận được tình hình, đọc tin tức hiểu hơn diễn biến.

Đối với những người theo dõi thị trường vĩ mô, điều này có nghĩa là phải chuẩn bị tâm lý cho một môi trường mà tin tức địa chính trị có thể thay đổi mỗi ngày và tác động đến thị trường rất nhanh. Thay vì hành động chạy theo các diễn biến, cái cần thiết là lọc nhiễu, đi theo 1 la bàn với những xu hướng tương đối khó bị thay đổi đột ngột – như cách mà chúng ta đang đi.

Tác giả: LeoX Nguyen